van mijn handen

dreef ze aan een natte tijger

traag en tropisch.

Mild onder mijn mannelijke schilden

plooide zich open haar meisjesgewei,

haar klieren trilden

veilig onder de spons van de stilte.

Zocht ze suiker in het rietveld

van mijn handen,

of vond ze in mijn handen leeuwen,

met manen harder dan ijzer?

Ingetogen valt de sneeuw en ze wit langzaam het voetpad, de rijweg en de daken van de andere huizen en van de school in de beurt. Een klein maand geleden heeft het ook gesneeuwd, hevig zelf. Het is geen storm die ons land teistert, dat verzekerde de weerman. Maar koud blijft het wel. De gevoelige wangen beginnen te gloeien als je te lang buiten bent, en de intussen korzelige lippen trekken samen. Je kan niet meer spreken, of toch zeer moeilijk. Zo gaat dat, en je wilt vloeken maar weet niet op wat of wie. Want het is tenslotte sneeuw, en dat heeft iets onschuldigs, zeker wanneer ze nog wit, fijn en kneedbaar is. Met een eerste stap buiten, hoor ik het kraken onder mijn voeten. Met dat geluid breekt ook mijn ‘burgerlijk verzet’, om het zo te zeggen. Ik trek mijn zwarte, lederen handschoenen uit en maakt een middelgrote sneeuwbal en smijt die op goed geluk tegen het raam van Karel. Al lachend loop ik weg, want een donkere gestalte doemt voor het raam op. Maar ik ben te geweldig vertrokken, en val. Mijn handen gloeien. Het sneeuwtapijt breekt gelukkig mijn val. Maar ik heb me toch bezeerd, en wil eigenlijk al naar binnen. Maar dat gaat nu nog niet. Ik moet boodschappen doen. Dat moest ik maar eens dringend doen, voor het donker wordt. Zo kende ik mezelf weer. Ik haast me voor de winkel gesloten is. Dit zou pas een ramp zijn: voor gesloten deuren staan.View This Poll

Bij het rechtzetten van enkele boeken op het schap aan de muur, las ik toevallig de titel van het werk: “De eenzelvige mens. Een hedendaagse wijsgerige bespiegeling”. Filosoof van dienst bleek, zo herinnerde ik me opeens terug, de vergeten Fransman Louis Lavelle te zijn. De achterflap plaatst de existentiefilosoof in een traditie van Kant, Bergson en Blondel. Over Lavelle (1883-1951): “Zijn wijsbegeerte is op het echte Franse spiritualisme afgestemd; tegenover het positivisme van zijn tijd stelde hij het belang van de ontologische vragen.” Waarbij ik me onmiddellijk afvroeg of zijn vragen, maar ook antwoorden, nu nog relevant. En, stellen we eigenlijk nu nog dezelfde vragen als in zijn tijd? Met niet echt veel vertrouwen vatte ik het lezen van het boekje aan, want Lavelle is een vergeten filosoof en dat zal zijn redenen hebben. Hij wordt nog amper geciteerd in wetenschappelijke werken, en vraag aan een modale studentfilosofie wie de man is, en velen zullen onwetend hun schouders ophalen. Louis Lavelle? Ken ik niet ? Klinkt als een slecht merk van javelle?

Nochtans schrijft hij interessante zaken. Zo wijst hij op een prikkelende tegenstelling tussen de oude Grieken en het christendom. Waar de filosofen oreren ‘ken uzelf’, daar roept Rome op tot ‘vergeet uzelf’. En nochtans, zegt Lavelle, is er in eenieder van ons ‘een verborgen wezenheid, waarin wij nauwelijks onze eigen blik durven laten doordingen’. En toch, “het wonder is echter dat ik plotseling bemerk, dat mijn geheim ook het uwe is, dat het geen droom zonder werkelijkheid is, maar de werkelijkheid zelf waarvan de wereld de droom is” We zijn allen deelachtig aan hetzelfde geheim. Daarover schrijver Lavelle in een pogen tot een concretiseren van dat geheim het volgende. “het is de innerlijkheid van het zuivere Zijn. Daarvan bestaat geen beeld.”

En laat dat net het probleem zijn van Narcissus, die, zoals gekend en al vele malen beschreven, zijn spiegelbeeld op een watervlak wilde vangen. Lavelle begint zijn boekje met een beschouwing over dit tragische personage. Narcissus wil zichzelf zien en liefhebben zoals anderen dat doen. Hij wil dus het geheim over zichzelf, dat eigenlijk alleen maar de andere weet, bezitten. Hij forceert zichzelf door zichzelf te willen objectiveren met een synoptische blik waarmee hij eigenlijk al het andere tot zijn zijnseconomie rekent. Hij heft zichzelf op, om een soort andere te worden, teneinde zichzelf deelachtig te zijn in het geheim. Narcissus, wijst Lavelle erop, is gedoemd te mislukken en holt langzaam zijn leven uit. Het innerlijke zijn is nu eenmaal onvatbaar, hoe groot iemands intellect of creativiteit ook wel mag zijn. Maar wanneer we dat wel menen, zoals Narcissus die zowel het ‘ken uzelf’ als het ‘vergeet uzelf’ in één act wil volbrengen, duwen we het zijn nog verder weg en blijkt het compleet ongrijpbaar. Vervolgens leven we in de illusie en voeden we ons hopeloos met leugens. En ergens missen we de pointe van het bestaan.

Maar, luidt de vraag dan, wat te doen met het eenmaal ontdekte geheim in jezelf? Als je het voor jezelf houdt, verschralen dan niet zowel jij als het geheim en het zijn dat, zo zou je kunnen zeggen, verwordt tot een zielig, vastomlijnd zijnde? En houdt het in bezit zijn van het geheim ook geen groot gevaar in voor je omgeving? Onderwerp je die niet vanuit de ‘rechtvaardiging’ dat jij –toevallig?– meer weet en zij minder?

Lavelle denkt een leefbaar alternatief uit. Het mysterie is een zaak van het midden houden. Niet bij de Levinasiaanse andere, die naast de oneindigheid ook een onvoorwaardelijke verantwoordelijkheid oplegt aan het ik dat zichzelf moet wegcijferen om de ander in leven te houden (een pervertering van het ‘vergeet uzelf’), niet bij het constitutieve subject van Husserl en Sartre dat alles, dus ook de andere, opneemt of verstoot in zijn synoptische, pragmatische blik (een pervertering van het ‘ken uzelf’) ligt het geheim van het bestaan, maar in het midden. Bij het zelf én bij het andere. Iedereen is deelachtige aan hetzelfde geheim van het zijn en het bestaan, en wij beseffen dat laatste ook, in tegenstelling tot het dasein van Heidegger dat onvervangbaar in relatie staat tot zijn eigen dood en daarom afgesloten blijkt van de andere. Het zijn is mysterieus, en wij dienen ons, leert Lavelle, in een­zaam­heid daarin terug te trekken.

Want wat gebeurt er dan? “Het punt waarop iedereen in zichzelf keert, is ook het punt waarop hij zich waarachtig voor de ander openstelt. En het mysterie van het ik brengt op het ogenblik dat het op zijn diepst is, dat het als werkelijk enig en onuitdrukbaar wordt aangevoeld, als het ware een uiterste van eenzaamheid teweeg, dat de eenzaamheid uiteen doet barsten omdat zij dezelfde voor allen is. En eerst dan heb ik het recht mij van die schitterende woorden te bedienen: ‘mijn hart voor u openleggen’, dat wil zeggen in mij alle geheim opheffen, maar tegelijkertijd uw geheim een ontvangst bereiden en het in mij toegang verlenen”, schrijft Lavelle.

Mijn mysterie wordt voor mij in bewaring gebracht en in leven gehouden door de ander. Ik stem daar ook mee in. De andere verplicht mij daar niet toe. Ik draag het met liefde over. In het geheim, verkomen in volledige eenzaamheid, respecteren we elkaar. Want ik bewaar ook het geheim van de andere. Het gaat daarbij niet om een soort sociaal contractgeval; het is meer existentieel van aard.

Momenteel ben ik nog maar enkele pagina’s ver in het boekje. Maar intuïtief voel ik aan dat er iets wezenlijks op spel staat. In een bijgevoegd voorwoord schrijft Bernard Delfgauw, die in 1947 promoveerde op het proefschrift Het spiritualistisch existentialisme van Louis Lavelle: “de eeuwigheid wordt geschouwd in een spiegel: die van het eigen innerlijk.” Terug die eeuwigheid in contrast met een eindig wezentje. Het ik speelt bij Lavelle, net als bij Descartes, de hoofdrol. Wat hij ook zegt, denkt of schrijft, Lavelle komt altijd en overal uit bij het ik dat een ‘blijvende openheid voor het denken’ moet bezitten en die de ‘funderende act van de werkelijkheid is’. Maar de andere speelt daarin een cruciale rol. Hij bewaart het geheim zodat het ik niet gaat denken dat ‘hij aan zichzelf genoeg heeft’. Maar het geheim, het vertrouwen dat ik stel in de andere, zorgt er tevens ook voor dat de andere het ik niet opneemt in zíjn zijnseconomie, waar het bij Levinas wel op kan uitdraaien. Lavelle houdt een evenwicht tussen zelfbehoud en zelfverloochening. Is dat een evenwicht dat wij nog kennen en kunnen aanhouden?

Maar alles staat of valt met de aanname dat het zijn in zich een geheim draagt dat vindbaar is. Het zijn is bezwangerd van een belofte. Dat wil de moderne mens graag nog geloven, maar er zijn vele instanties en gebeurtenissen die hem daartoe beletten. Hij wil immers niet voor ‘naïef’ en ‘kinds’ worden uitgescholden. En toch is de nood aan een geloof prangend en niet-aflatend. Meer nog dat er effectief een belofte verscholen is in het zijn, gaat het eerder om een/het geloof in een mogelijke belofte. Het zijn hoeft niet per se, in deze visie althans, de wensen van de mens te volgen. Het moet enkel de zijnshoop in leven houden. Is Lavelle daarom bruikbaar? Misschien, maar dat zou dwaas zijn.

Waar het om draait is dat hij de eeuwigheid eeuwig laat zijn en het zelf zichzelf. Hij pleit voor een vatbaar evenwicht. Want laat je de oneindigheid zijn werk doen, dan vernietigt het al het leven. Het leven in het verleden, in het heden en dat van de toekomst. Maar laat je het ik zijn gangetje gaan, dan is het resultaat hetzelfde. Hij vernietigt zichzelf en dus het leven. Door het geheim van het zijn, een soort oneindigheid die zich niet wil laten vangen, in een ander te stokkeren wordt het geheim leefbaar voor het ik en blijft het steeds gedeeltelijk geheim door de ander. Maar opgezadeld met het geheim van een ander, betekent dit dan niet de dood van een ik (of van een ander verzwaard met mijn geheim)? Lavelle lijkt te suggereren van niet. ‘Zelfkennis’, noemt hij het. Misschien kan het werken. Maar dan moeten wij weer leren nadenken over onszelf. En daar zou wel eens het schoentje kunnen wringen.

The Clock wisselt lichtvoetige passages gemakkelijk af met intermezzo ‘s die plots naar het dramatische neigen. Het zit vol met snel afwisselende akkoorden, abrupte wisselingen en eigenaardige mineurharmonieën –dat gaat bovendien op voor het volledige oeuvre van de Oostenrijkernaar.  Alles is onvast, want geen enkele gemoedstoestand neemt de boventoon en drukt bijgevolg zijn stempel op het werk. De violen doen hun ding en worden daar moeiteloos en bijna als vanzelfsprekend bijgestaan door de houtblazers. Alsof Haydn geen standpunt durft in te nemen in zijn muziek. Altijd weer de cadans en de balans. Zelf de militaire symfonie, nummer 100, heeft iets van een lichtzinnigheid over zich. Wanneer je de muziek toevallig hoort, zie je al glimlachend en dansend het soldatenvolk naar de slagvelden trekken. Gevaar kennen ze niet.

Haydn is speels, net zoals die andere bekende student van hem, Mozart, dat bij tijden is. Iets in hem duwt en stuwt hem altijd, steeds opnieuw naar de oppervlakte. Hij weigert te baden in het donkere, het onherbergzame van de menselijke verlangens, in tegenstelling tot Beethoven. Het mag dan geen verwondering heten dat Haydn wat karakter, natuur en muzikale interesse betreft beter overeen kwam met wolfganger Mozart dan de melancholische überduitse Beethoven.

Haydn wordt daarom een ‘rationalistische componist’ genoemd –de symmetrie heerst, het beheersbare nagestreefd, het is de rede van in de architecturale vormen van de tuinen van Versaille, waar geen spatje onkruid te vinden is. De rede als leidraad, ook in muziek. Haydn: een muzikale Kantiaan. Gecompliceerde melodieën en ritmes die de complexe emoties van een getormenteerd kunstenaargenie muzikaal uitbeelden, kom je daarom in zijn werk niet tegen. Maakt het dat tot een oppervlakkig muziekmaker? Daar maak ik mij niet druk om als ik mee neurie met zijn nummers, zo vroeg op de ochtend.

View This Poll